ታሪኽ · መበቈል · ባህሊ · ቅርሲ
ታሪኽ ጸንዓደግለ ታሪኽ መሬት ኣቦታት፡ ርክባት ስድራን ሰፊሕ ታሪኽ ደጋታት ኤርትራን እዩ።
ጸናይ፡ ኣከለን ስድራቤታት ኣከለ ጉዛይን
ጸንዓደግለ ብትውፊት ምስ ደጋታት ኣከለ ጉዛይ፡ ኣብ ሰፊሕ ከባቢ ሰገነይቲ ዝተኣሳሰረ እዩ። ስሙ ኣብ ትረኻታት ትውፊታዊ ወረዳን ውደባ ኣቦታትን ናይቲ ዞባ ይረአ።
ኣብ ናይ 1998 መጽናዕቲ ኪየቲል ትሮንቮል Mai Weini: A Highland Village in Eritrea ዝተዘተየ ናይ ወለዶ ትውፊት፡ መበቈል ማሕበረሰባት ኣከለ ጉዛይ ናብ ኣከለ ዝበሃል ኣቦ የበጽሖ። ሓደ ትረኻ፡ ጸናይ (ተሰናይውን ይጽሓፍ) ወዲ ወይ ዘርኢ ኣከለ ኮይኑ፡ ናይ ጸንዓደግለ መስራቲ ኣቦ ገይሩ የቕርቦ። እቲ ሓደ ትረኻ ድግና ምስ ደቂ ድግና፡ ሓድጋይ ድማ ምስ ሓደግቲ የተኣሳስሮም።
ካብ ቦታ ኣብ ካርታ ንላዕሊ
መንነት ጸንዓደግለ ምስ መሬት ኣቦታት፡ ርክባት ስድራ፡ ውደባ ማሕበረሰብ፡ ቋንቋን ታሪኽ ደጋታት ከባቢኡን ዝተኣሳሰረ እዩ። ተወሳኺ መጽናዕቲ ኣብ ናይ ከባቢ ብራናታት፡ መዛግብቲ ስድራን ኣፋዊ ምስክርነትን፡ እዞም ትውፊታት ብኸመይ ከም ዝማዕበሉን ዝተሰጋገሩን ንምብራህ ክሕግዝ ይኽእል።
ጸንዓደግለ ኣብ ታሪኽ ደጋ
እዚ መስመር ግዜ ንጸንዓደግለ ኣብ ሰፊሕ ታሪኽ ኣከለ ጉዛይን ኤርትራን የቐምጦ። ገሊኦም ፍጻመታት ንጎረቤት ዓድታት ወይ ዞባዊ ፍጻመታት ዝምልከቱ እዮም።
ትውፊታዊ ወለዶታት ንጸንዓደግለ ምስ ታሪኽ ኣቦታት ኣከለ ጉዛይ የተኣሳስርዎ። ልክዕ ዕለት ምምስራቱ ኣይተፈልጠን።
ታሪኻዊ ጽሑፋት ኣክሩር ምባራኽ መሰረት ቤተ ክርስቲያን ካቶሊክ ይምዝግቡ፡ ክፋል ሰፊሕ ሃይማኖታዊ ታሪኽ ደጋታት ከባቢ።
ኣክሩርን ከባቢኡን ሚስዮናዊ ንጥፈት ካቶሊክን ማሕበራዊ ለውጥን ይርኣዩ።
ታሪኻዊ ጽሑፋት፡ ኣክሩርን ቤተ ክርስቲያናን ኣብ ወተሃደራዊ ዘመቻ ካሳ ምርጫ ከም ዝዓነዉ ይገልጹ።
ኤርትራ ብወግዒ ግዝኣት ጣልያን ተኣዊጃ።
ከም ብዙሓት ማሕበረሰባት ደጋ፡ ጸንዓደግለን ጎረባብታን ብሰንኪ ሕርሻን መጓሰን ዘይምርድዳእ ዝነበረሉ ከቢድ እዋናት ሓሊፎም፡ ኣብ 1946 ምስ ጎረቤት ማሕበረሰብ ቶራ ዘጋጠመ ከቢድ ግጭት ሎሚውን ብጓሂ ይዝከር።
ብመንግስቲ ኤርትራ ዝተመርሐ መስርሕ ዕርቂ ኣብ መንጎ ቶራን ጸንዓደግለን፡ ንጎረባብቲ ሓድሽ ምዕራፍ ሰላም ከፊቱ።
ሱሮም ኣብ ጸንዓደግለ ዝኾነ ስድራቤታት ኣብ መላእ ኤርትራን ዓለምን ይነብሩ፡ ኣብዚ ካናዳውን፡ ማሕበርና ንማሕበረሰብ የራኽቦ።
ደጋታት ሰገነይቲ
ደጋታት ሰገነይትን ከባቢኡን ኣገዳሲ ክፋል ናይቲ ምስ ጸንዓደግለ ዝተኣሳሰረ ጂኦግራፍያዊ ኣቀማምጣ እዮም። ዝርርባት ማሕበረሰብን ጂኦግራፍያዊ ምንጭታትን ኣብዚ ሰፊሕ ከባቢ ብዙሓት ኣስማት ቦታታት ይጠቕሱ።
ኣገዳስነት መሬት ኣቦታት
መሬት ኣብ ማሕበራውን ቁጠባውን ውደባ ማሕበረሰባት ደጋ ኤርትራ ማእከላዊ ተራ ነይሩዎ። መጽናዕትታት ኣከለ ጉዛይ ትውፊታዊ ስርዓተ መሬት ይገልጹ፡ ከም ድሰ፡ መሬት ዓዲ ንብቑዓት ኣባላት ብግዜኡ ዝማቐለሉ። መሬት ምስ ኣባልነት ስድራ፡ ውርሻ፡ ሓላፍነት ማሕበረሰብን ዋንነትን፡ ከምኡውን ሕርሻን ጓሶትን ዝተኣሳሰረ ነይሩ።
ወለዶን ዘርኢን
ወለዶ ኣብ ታሪኽ ጸንዓደግለ ኣገዳሲ ኣርእስቲ እዩ። ትውፊታዊ ትረኻታት መበቈል ናይቲ ወረዳ ምስ ጸናይ ወይ ተሰናይ፡ ኣብ ሰፊሕ ወለዶ ኣከለ ጉዛይ የተኣሳስሮ።
ካብ ኣባላትና ወለዶ ስድራ ነኣኻኽብ ኣለና። ወለዶኹም እንተፈሊጥኩም፡ በጃኹም ኣካፍሉና.